تربیت فرزند چیست و چطور باید فرزند خود را تربیت کنیم؟

چگونگی تربیت فرزند از نظر اسلام

در لغت کلمه تربیت عبارت است از: پرورش دادن، نیروی بالقوه را به فعالیت رساندن؛ همچنین آمده است که تربیت به معنای انجام اقداماتی است که نتیجه آن منتهی به رشد کمی و کیفی چیزی شود. اقدام شما نسبت به فرزند که باعث شود وضعیت جسمانی او رشد یا وضعیت رفتاری او بهبود یابد، یا گفتار و رفتار او بهتر و با کیفیت تر شود، یک اقدام تربیتی است.

به طور خلاصه مقصود ما از تربیت فرزند مجموعه اقدامات آموزشی، رفتاری و عاطفی است که به رشد فرزند و گفتار او منتهی گردیده و او را به یک زندگی دینی و انسانی نزدیک تر می کند.

پادکست تربیت فرزند چیست

امام موسی ابن جعفر (ص) فرمودند: فردی نزد پیامبر آمد و عرض کرد ای رسول خدا حق فرزندم بر من چیست؟ حضرت فرمودند: «حق فرزند تو بر تو این است که نام نیک برایش انتخاب کنی، او را به درستی تربیت کنی و در محل و مکان مناسب بسپاری.»

بنابراین پیامبر (ص) تربیت فرزند را یک حق می داند که بر گردن پدر است. پیامبر اسلام (ص) در سخنانی دیگر بر ضرورت تربیت فرزند تاکید کرده اند و گفته اند که اگر انجام نشود، قطعا در قیامت مواخذه خواهد شد. ایشان فرمودند: «تربیت نمودن و ادب کردن کسی از شما برای فرزند خود، برایش از صدقه دادن هر روز بهتر است.»

انسانی که می خواهد با مال خود، صدقه و انفاق دارایی خود به ثواب برسد باید بداند که ثواب تنها در هزینه مال نیست، بلکه هزینه کردن وقت برای تربیت فرزند، ثوابش از صدقه دادن برای او بیشتر است. اگرچه صدقه، گره کار افراد را می گشاید و موجب رفاه بیشتر افراد محتاج می شود، اما گره رفتاری و اصلاح و تربیت فرزند به مراتب در اسلام با ارزش تر است و پاداش بیشتری برای آن در نظر گرفته شده است.

پیامبر (ص) می فرمایند: «فرزندان خود را گرامی بدارید و به آداب نیک وادارید که اگر چنین کنید آمرزیده خواهید شد.»
این هم دستور دیگری برای تربیت فرزند است. در واقع به دو اصل اشاره می کند هم گرامیداشت فرزند و هم ادب نیک او. در اکرام و گرامیداشت لازم است هرچه باعث تربیت فرزند می شود را انجام دهد؛ به گونه ای که اقدامات او، کرامت فرزند را افزایش دهد.
اگر گرامیداشت به ادب است پس باید به او ادب بیاموزد. و ادب نیک اگر به اصلاح گفتار است، گفتار او را اصلاح کند. اگر به اصلاح رفتار است، رفتار او را اصلاح کند و اگر به نوع تفکر و اعتقاد است، اعتقاد او را اصلاح کند و خلاصه ادب او، یعنی چگونه زیستن، معاشرت، رفتار او در اجتماع و رفتار فردی را زیبا و نیکو کند.

این، بهترین کاری است که والدین نسبت به فرزند خود انجام می دهند، زیرا ادب بهترین سرمایه ای است که در اختیار فرزند قرار می دهد و هیچ چیزی به پای آن نمی رسد. امام صادق (ع) فرمودند: «بهترین میراثی که پدران برای فرزندان خود می گذارند ادب است نه مال و ثروت. چون که مال ابزار زندگی است اما ادب خود زندگی و عین زندگی است.»

فرق تعلیم و تربیت چیست؟

تعلیم یعنی آموزش دادن به کسی که چیزی نمی داند. یعنی یاد دادن و جهل و ابهام را رفع کردن. اما تربیت فرزند یعنی رشد دادن، بارور کردن، کیفیت یا کمیت چیزی را افزودن، موجود بالقوه را تبدیل به بالفعل کردن و استعداد را به اجرا و عمل کشاندن.

اگر به کسی بفهمانی که نماز دارای ۵ رکن است یا انسان مرکب از عقل و شهوت است، در واقع او را تعلیم داده ای. اما اگر عاطفه کسی را افزودی، از اخلاق بد دور کردی و رفتار او را اصلاح کردی، ادب او را به درجه بالاتر و بهتری ارتقا داده ای، اراده و عزم او به زندگی را تقویت کردی، ناامیدی او را به امید تبدیل کردی، خصلت‌ های نفسانی مانند شجاعت، صبر، خیر خواهی و امثال آن را افزایش دادی و در حقیقت او را تربیت نموده ای. بنابراین تعلیم مربوط به امور عقلانی است و تربیت مربوط به امور قلبی، اخلاقی و معنوی است.
هر انسانی از جمله یک کودک، هم نیاز به تعلیم دارد و هم به تربیت. اگر به فرزند قرآن خواندن را آموختی او را تعلیم داده‌ای اما اگر عظمت قرآن را در دل او بزرگ کردی، به نحوی که قرآن را بزرگ و محترم بشمارد، آن را ببوسد و با وضو تلاوت کند و هر گاه که ندای قرآن را می شوند، به آن با تمام وجودش گوش کند، او را تربیت کرده ای.

تربیت فرزند

تربیت فرزند باید با نگاه به آینده باشد

ایام کودکی دوران تربیت فرزند و شکل دهی شخصیت او است. در این دوره، فرزند ساخته می شود و شخصیت او شکل می گیرد. بنابراین تربیت فرزند نباید بر اساس زمان باشد بلکه باید ناظر بر زندگی او باشد و پس از کودکی ادامه یابد.

تربیت فرزند در زمان حال، نتایجی دارد که برای ۲۰ سال بعد است. در زمان کار و ازدواج و امثال آن نیز آنچه در دوران کودکی آموخته را به کار می گیرد. پس والدین مخصوصاً پدر، باید به گونه ای تربیت فرزند را انجام دهند که به درد بیست سال بعد او نیز بخورد و زندگی او را به جهت درستی هدایت کند.

حضرت علی (ع) نیز فرمودند: «فرزندان خود را به آداب خود وا ندارید، چرا که آن ها برای زمانی غیر از شما آفریده شده اند.»
تربیت فرزند پایه زندگی است و زندگی بر آن بنا نهاده می شود. پس باید به گونه ای باشد که برای زندگی در چهل و پنجاه سالگی و بیشتر از آن هم به کار آید. اگر پایه تربیت فرزند ضعیف و سست باشد و نتواند همان ده سال اول مقاومت کند، بدیهی است که در بلندمدت موثر نخواهد بود.

از پیامبر اسلام (ص) نقل کرده اند: «چگونه است که ما در فرزندان خود چیزی را می یابیم که در خود نمی یابیم؟» یعنی آن ها چیزی دارند که ما نداریم. معنی این سخن چیست؟ حضرت فرمودند: برای آن که آن ها از شما هستند و شما از آن ها نیستید. یعنی این که آن ها داشته های شما را دارند و چون شما از آن ها نیستید، آن ها چیزهای اضافه ای را کسب کردند که از آن محروم هستید.

بدیهی است که آن ها با پیشرفت زمان و جامعه، چیزهای جدیدی به دست می آورند که جامعه به آن ها داده و مجبور هستند بر اساس آن زندگی کنند. خلاصه آن که جامعه ی در حال رشد، ایجاب می کند انسان ها همپای آن جامعه زندگی کنند، نه این که با شرایط گذشته به زندگی ادامه دهند. پس پدران باید در تربیت فرزند خود، بر اساس آداب و شرایط زمان زندگی فرزندان عمل کنند نه آداب و شرایطی که در زندگی خود داشته اند.

تربیت فرزند در سه دوره زندگی

از ائمه معصوم علیه سلام نقل شده که تربیت فرزند باید به سه دوره و در واقع به ۳ تا هفت سال تقسیم شود. هفت سال اول دوره سیادت و آقایی کودک است. هفت سال دوم دوره اسارت، اطاعت و خدمت است و هفت سال سوم، وزارت، پشتیبانی و طرف مشورت در کارها است. لذا والدین باید سه دوره هفت ساله را برای تربیت فرزند خود در نظر بگیرند.

امام صادق (ع) درباره این موضوع فرمودند: «فرزندت را آزاد بگذار تا هفت سال اول بازی کند و هفت سال دوم را به تربیت و هدف او بپرداز و هفت سال سوم را با خود همراه کن تا در کار و امور زندگی دخیل و شریک باشد.»

نحوه تربیت فرزند از نظر اسلام

در ادامه می خواهیم به تربیت فرزند از نظر اسلام و نکاتی مهم در این رابطه بپردازیم. با نگاهی به سخنان ارزشمند پیامبر اسلام و ائمه (علیه سلام) و عمل به نکات ارزشمند ذکر شده توسط ایشان، می توان فرزند را در مسیر درست زندگی قرار داد. همراه ما باشید.

فطرت الهی در کودک

باید کودک را دارای فطرت الهی دانست. یعنی ذات او خدایی است و خداخواهی در او وجود دارد. در تربیت فرزند خود باید سعی کنید این فطرت تضعیف نشود. اگر می گوییم کودک ذات خدایی دارد یعنی صفات کمال در او تعبیه شده و به صورت بالقوه و استعداد در او سرشته شده است. بنابراین اگر بنا باشد که تربیت فرزند بنا بر آداب الهی و آداب انسانی باشد این بستر کاملا فراهم است. کودک آمادگی رشد و تربیت دارد بنابراین تربیت او آسان است، چون زمینه تربیت فرزند، در او وجود دارد.

الگوپذیری کودک

یکی دیگر از خلقیات کودک، روحیه تقلید از دیگران است. یعنی کودک تا چیزی را می پسندد از آن تقلید می کند و آن را الگوی کار خود قرار می دهد. روح الگوپذیری او قوی و فعال است و هر آنچه را که بپسندد، خواه بد و خواه خوب، آن را سرمشق قرار می دهد. کودک چنین چیزهایی را الگو و ایده آل خود قرار می دهد و به سوی آن تمایل پیدا می کند. لذا مربی باید این معنا را از کودک بداند و در ارائه الگوی مناسب زندگی او را یاری دهد و همچنین او را از الگوهای نامناسب بر حذر دارد.

تاثیر آموزش بر کودک

آموزش در تربیت فرزند بسیار موثر است. یعنی مسائل آموزشی، سریع در دل کودک نقش می بندد و سریع آن ها را یاد می گیرد و ماندگار می شود. در نقل آمده: «آموزش در کودکی مانند نوشته بر سنگ است.»

نوشته بر سنگ ماندگارتر از سایر نوشته ها است. یعنی آموزش و تربیت فرزند و نوشتن بر دل او، مانند نوشتن بر روی سنگ است که تا آخر عمر در دلش باقی خواهد ماند. پس موضوعی کاملاً اساسی است که باید به آن توجه ویژه شود.

تربیت فرزند

نبایدها در تربیت فرزند از نظر اسلام

در این بخش نکاتی را گوشزد می کنیم که والدین باید در تربیت فرزند خود رعایت کنند و به سمت انجام آن ها نروند. این نکات مهم عبارتند از:

۱ – نزدن کودک به خاطر گریه

اولاً که زدن ممنوع است و کسی حق ندارد دیگری را بزند. زدن انسان چه کوچک و چه بزرگ، چه عضو خانواده باشد و چه افراد غریبه، ممنوع است. خداوند متعال نیز کسی را که بی دلیل و جهت مشخص کسی را بزند، لعنت نموده است.
امام صادق (ع) فرمودند در آوریزه شمشیر پیامبر (ص) نوشته ای بدین شرح وجود داشت: «لعنت خدا و فرشتگان و همه مردم بر کسی که غیرقاتل را بکشد و غیر ضارب خود را بزند و زدن کودک به خاطر گریه هم ممنوع است.» پیامبر در سخنان متعددی نیز این کار را منع کرده اند.

۲ – پرهیز از تغذیه حرام

از جمله اموری که والدین در رابطه با تربیت فرزند باید از آن اجتناب کنند، تغذیه حرام است. فرقی نمی کند که غذای حرام از طریق کسب و کار حرام به دست آمده باشد یا به هر دلیلی، در هر صورت اسلام استفاده از آن را منع کرده است. همه مواردی که اسلام حرام معرفی کرده، در روح و روان کودک تاثیر می گذارند. این موارد نیز در تربیت فرزند موثر هستند؛ زیرا تغذیه با شرایط روحی و جسمی انسان، رابطه نزدیکی دارد و بر آن اثر می گذارد.

امام علی (ع) نیز در رابطه با پرهیز از تغذیه حرام در تربیت فرزند فرمودند:
«هر کس به کودکی که هنوز به عقل و اختیار نرسیده، مایع مست کننده بنوشاند، خداوند او را در لجن زاری زندانی خواهد کرد و عذر و بهانه ای برای برون رفت از این مهلکه، وجود ندارد.»

به هر حال در این که غذا در روحیات آدم موثر است و در قلب و جان وی تاثیر می گذارد، شکی نیست. غذایی که انسان می خورد، همان طور که در جسم و سلامتی تاثیر دارد در سلامت روان او نیز موثر است. پس شک نکنید که اگر غذای انسان ناپاک و حرام باشد، در روان فرد تاثیراتی منفی بر جای خواهد گذاشت.

موضوع تغذیه حلال و مناسب، حتی زمانی که بچه به دنیا نیامده نیز اهمیت بسیار زیادی دارد. پیامبر (ص) درباره زن حامله فرمودند: «زن حامله میوه به بخورد چرا که فرزند او خوشبوتر و رنگش با صفا و جذاب تر می شود.» همچنین از ایشان نقل شده: «اولین چیزی که زن زایمان کرده باید بخورد رطب است.»

بنابراین غذای حلال و حرام نیز بسیار در تربیت فرزند تاثیرگذار است. یعنی اگر مادر غذای حرام مصرف کند، در نتیجه فرزند او از شیرش می خورد و بدین ترتیب اثرات منفی به او نیز منتقل می شود. بر عکس این موضوع هم صادق است و اگر غذای حلال و مباح مصرف شود، تاثیرات بسیار مثبتی خواهد داشت.

پیامبر اسلام فرمودند: «حق فرزند بر پدرش این است که به او هنر نویسندگی، شناگری و تیراندازی یاد دهد و به جز غذای پاکیزه و مباح به او ندهد.»

بنابراین غذای حرام تاثیر خود را بر تربیت فرزند خواهد گذاشت و این تاثیر ممکن است تا نسل های بعد هم ادامه پیدا کند. والدین در ترتبیت فرزند باید به چنین نکاتی توجه کنند چرا که همه مسائل تربیتی فقط بعد از تولد فرزند نیستند و باید دقت کافی را در تامین غذای حلال به کار برند.

پدر موظف است کسب حلال داشته باشد. چون که اگر کسب و ثروت او حرام باشد و به مصرف فرزند برسد، نه فقط در خود او بلکه در نوادگان او هم تاثیر منفی خواهد داشت. امام صادق (ع) فرمودند: «نتیجه کسب حرام؛ در فرزند و نوادگان آشکار می شود.»

۳ – جلوگیری از نافرمانی کودک

اسلام فرزندان را به تکریم والدین و حفظ حرمت آن ها و نیز اطاعت از دستوراتشان موظف کرده است. بنابراین فرزندان مجاز نیستند به والدین هتک حرمت کنند و یا در برابر فرمان آن ها عصیان نمایند. آن ها موظف هستند در برابر امر و نهی والدین، مطیع باشند و کارهایی که می گویند را اجرا کنند.

اسلام به فرزندان دستور اطاعت می دهد اما از والدین هم می خواهد در تربیت فرزند خود تمام سعی شان را به کار بگیرند و کاری نکنند که فرزند مجبور به نافرمانی شود و به سمت گناه و معصیت پیش برود. پیامبر (ص) در رابطه با موضوع تربیت فرزند فرمودند: «رحمت خداوند بر کسی که فرزندش را به نیکی خود (نیکی پدر) تربیت کند.»
یعنی این که پدر باید از دستور کار سخت به فرزند دوری کند و کاری نکند که او به سمت نافرمانی متمایل شود. نسبت ناروا هم نباید به او بدهد و رابطه آن ها همواره باید بر اساس احترام باشد.

۴ – دوری از نسبت ناروا

در تربیت فرزند حتماً باید از به کار بردن حرف زشت پرهیز کرد. به ویژه نباید به کودک نسبت ناروا زد. مثلا نباید او را با الفاظی مثل نفهم، بی شعور، احمق و شبیه این صدا کرد. قطعا چنین کلماتی در شخصیت او تاثیر می گذارد و او با مشکلات روحی و روانی بزرگ خواهد شد که در آینده او نیز به شدت تاثیرگذار است.

100%
نظرسنجی
  • لطفا به مطلب بالا امتیاز دهید بدهید

نظرات خود را برای ما ارسال کنید

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.